Theosophical University Press Agency

Hui-neng – patriarch van het zenboeddhisme

Eloise Hart

Kunstenaars en schrijvers schilderen wereldverlossers en helden vaak met zoveel schoonheid af dat we in de verleiding komen eerder hun artistieke creatie te bewonderen dan de figuur waar het om gaat. In China was dat anders. Hun tekeningen en verhalen over spirituele arhats weerspiegelen eerder hun levenslange worstelingen met en overwinningen op de ‘schurken en dieven’ van hun lagere natuur die hen beroofden van de waarheid en hun vooruitgang in de weg stonden.

Maar, vragen we ons af, wanneer iemand de verlichting bereikt, wordt zijn verschijningsvorm dan niet als van een god? Zou zo’n verlichting niet zijn hele leven ten goede veranderen? ‘Niet veel’, zei een zenmeester eens. ‘Zijn hoofd is bedekt met as en zijn gezicht besmeurd met modder’, waarmee hij wilde zeggen dat terwijl er innerlijk een grote transformatie heeft plaatsgevonden, iemands uiterlijke leven zich misschien onveranderd voortzet.

Dit idee is voortgekomen uit het verhaal van Hui-neng (638-713 n.Chr.), beschouwd als de vader van de zentraditie, die de leer van Gautama Boeddha uitdroeg terwijl hij er een typisch Chinese kleur aan gaf. Zijn verhaal is, zoals zo vele over spirituele figuren uit het verre verleden, een legende in die zin dat de gebeurtenissen waarover wordt verteld voor een groot deel suggestief en symbolisch van aard zijn. Soms vinden we er een verwijzing in terug naar het conflict tussen de twee hoofdstromingen van het ch’an boeddhisme, de school van de plotselinge verlichting en die van de geleidelijke verlichtingsweg, dat pas geruime tijd na zijn dood ontstond en bij de volgelingen van beide scholen verscheidene eeuwen aanhield. Achter deze elementen kunnen we echter nog steeds het leven van een verlichte ziel onderscheiden en de ideeën van de traditie die hij ver­tegenwoordigt.

Hui-neng die bamboe snijdt
(Ling K'ai)

Hui-neng was nog maar een jongen toen zijn vader overleed. Hij kon geen opleiding volgen, want hij moest in het onderhoud van zijn moeder en zichzelf voorzien door brandhout te verzamelen en op de markten van Kanton te verkopen. Op een van deze markten hoorde hij een vers uit het Diamantsoetra – ‘Laat uw geest vrijelijk bewegen zonder ergens lang bij stil te staan’ – dat zijn denken verlichtte en zijn ziel in vuur en vlam zette. Toen hij vroeg waar hij meer kon leren, werd hij verwezen naar het Tung-tsan-klooster, 500 mijl naar het noorden. Door een onverwachte meevaller kon hij al snel zorgen dat er in de behoeften van zijn moeder werd voorzien, en dus ging hij op weg naar het klooster. Toen hij daar aankwam, kwam de Vijfde Patriarch, Hung-jen, hem begroeten en vroeg: ‘Hoe kan jij, een gewone burger uit het zuiden zonder opleiding, ooit hopen het boeddhaschap te bereiken?’

Hui-neng antwoordde: ‘Hoewel mensen worden onderscheiden in noorderlingen en zuiderlingen, bestaat in de boeddha-natuur noord noch zuid. In fysieke verschijning zien barbaren en monniken er misschien verschillend uit, maar wat voor verschil is er in hun boeddha-natuur?’ Als reactie daarop stuurde de patriarch hem naar de korenschuur, waar hij rijst moest pellen en houthakken. Hij zwoegde daar maandenlang, totdat hij iets hoorde dat hem stoorde. De geleerde en hoofdmonnik Shen-hsiu had in antwoord op een verzoek van de bejaarde patriarch op de gangmuur een vers geschreven:

Ons lichaam is de bodhi-boom,
En ons denken een heldere spiegel.
Veeg ze te allen tijde zorgvuldig schoon,
Zodat ze geen stof zullen dragen.

Wat Hui-neng stoorde was de opmerking dat ons denken stof verzamelt en voortdurend moet worden schoongeveegd; voor hem was het denken, omdat het deel uitmaakt van onze spirituele natuur, altijd zuiver en boven illusie verheven. Hij goot deze gedachte in de vorm van een vers, en vroeg een bezoeker op de muur te schrijven:

De boom van volmaakte wijsheid is in feite geen boom.
De heldere spiegel is in feite geen spiegel.
De boeddha-natuur is eeuwig schoon en zuiver.
Waar is er dan ook maar enige sprake van stof?

Toen de patriarch dit las, besefte hij dat de ongeletterde lekenbroeder Hui-neng ‘de deur naar verlichting had geopend’ en waardig was hem op te volgen.

Lezers die bekend zijn met de passage uit De stem van de stilte van H.P. Blavatsky – ‘Want het denken is als een spiegel; bij het weerkaatsen verzamelt het stof. Het heeft de zachte ademtocht van zielenwijsheid nodig om het stof van onze illusies weg te blazen’ (blz. 24) – vragen zich misschien af of het vers van Shen-hsiu of dat van Hui-neng dichter bij de waarheid stond. Beide! In ons huidige stadium van ontwikkeling verzamelt ons denken inderdaad het ‘stof’ van rondzwervende gedachten en gevoelens en heeft de ‘zachte ademtocht van zielenwijsheid’ nodig om illusies weg te blazen. Maar op een hoger niveau waar denken en geest samensmelten, verdwijnt dualiteit en lossen vormen en gehechtheden op in het éénzijn dat illusies te boven gaat. Zoals William Q. Judge schreef: ‘Het hoger zelf heeft geen concentratie nodig omdat het altijd zuiver is, vrij en ongeconditioneerd’ (Echoes of the Orient 3:304). Om deze hogere staat te bereiken raadt De stem van de stilte aan:

Concentreer de blik van uw ziel op het ene zuivere licht, het licht dat vrij is van emotie, . . .

Hoe meer u daarmee één wordt, uw zijn zich oplost in het ZIJN daarvan, hoe meer uw ziel zich verenigt met dat wat IS, des te meer zult u absoluut mededogen ­worden. – blz. 56, 67

Het bereiken van de verlichting is een van de belangrijkste doeleinden van het zenboeddhisme: het woord boeddha, afgeleid van de werkwoordswortel budh, betekent ‘ontwaakt, verlicht.’ De overlevering vermeldt dat toen de patriarch het vers van Hui-neng zag, hij dit uitveegde. Maar laat die avond liet hij Hui-neng bij zich komen en, terwijl de anderen sliepen, droeg hij de heilige Wet (dharma) aan hem over. Toen hij aankwam bij de regel van het Diamantsoetra: ‘Men zou zijn geest zo moeten gebruiken dat deze vrij zal zijn van welke gehechtheid dan ook,’ riep Hui-neng verheugd uit: ‘Wie had kunnen denken dat de geest-essentie in wezen vrij is van ontstaan en vergaan! De geest-essentie is in wezen op zichzelf staand en vrij van verandering! Wie had kunnen denken dat alle dingen manifestaties zijn van de geest-essentie!’

Nu hij zeker was van de jongeman gaf de patriarch hem het kleed dat zijn opvolging symboliseerde, net zoals hem dat zelf langgeleden was gegeven, en hij verklaarde: ‘Hui-neng, jij bent nu de Zesde Patriarch. Bewaak deze leringen goed en draag ze over aan zoveel mogelijk mensen.’ Toen legde hij uit hoe deze heilige Wet, sinds de Indiase monnik Bodhidharma haar naar China had gebracht, steeds is overgedragen van hart tot hart, van de ene patriarch aan de andere. Dit doet denken aan de manier waarop Boeddha Śākyamuni deze had overgedragen aan zijn leerling Kāśyapa toen hij, in plaats van de verzamelde menigte toe te spreken, een bloem omhoog hield. Terwijl het publiek op leringen zat te wachten, had alleen Kāśyapa de essentie van de Wet begrepen.

In de loop van de avond maakte de patriarch zich steeds meer zorgen om de veiligheid van zijn jonge opvolger. Ten slotte stond hij op en begeleidde Hui-neng naar de rivier waar hij, toen ze samen in een boot stapten, de riemen opnam. Toen Hui-neng aanbood om te roeien, antwoordde zijn leraar: ‘Nee, het is alleen maar juist als ik je de rivier zal overzetten’ – een verwijzing naar de boeddhistische leraren die hun discipelen helpen om ‘de andere oever’ van spiritualiteit te bereiken. Maar de jonge patriarch hield vol: ‘Ik heb de eer de dharma van u te erven; omdat ik nu verlicht ben, is het alleen maar juist als ik de zee van geboorte en dood door eigen inspanning oversteek om zo mijn eigen essentie van de geest te realiseren.’ Waarop Hung-jen hem de riemen gaf en ze veilig de andere oever bereikten. Daar namen ze afscheid van elkaar, en de patriarch had er het volste vertrouwen in dat zijn leringen nu bewaard zouden blijven.

Er zijn vele verhalen over het latere leven van Hui-neng. In een ervan hoorde hij voetstappen naderen toen hij op weg was naar het zuiden. Terwijl hij zijn dharmakleed op de grond wierp, draaide hij zich om zodat hij zijn achtervolger kon aankijken, om slechts te ontdekken dat het een heetgebakerde monnik, Hui-ming, was, die niet om het kleed vroeg, maar om onderwijs in de dharma. Hui-neng begon hem toen te vertellen zich te concentreren, zijn denken leeg en ontvankelijk te houden. Na een poosje vroeg hij Hui-ming: ‘Wanneer je aan goed noch kwaad denkt, keer dan terug naar wat je was voordat je vader en moeder werden geboren.’ Onmiddellijk opende het denken van de monnik zich en was hij verlicht.

Dit verhaal illustreert de boeddhistische basisgedachte dat onze hogere of boeddha-natuur altijd aanwezig is: we hoeven slechts de oogkleppen van onze zintuigen en de uit het denken voortkomende illusies af te werpen om haar te zien. Of zoals Hui-neng vaak zei: ‘De boeddha-natuur is hier! Ontwaak en word je ervan bewust.’ Voordat Hui-ming vertrok, verklaarde hij dat hij ook de esoterische leringen van de Boeddha wilde kennen. ‘Deze’, antwoordde Hui-neng, ‘kan ik je niet geven. Iedereen moet die in zichzelf ontdekken.’ In deze gedachte weerklonk Boeddha’s laatste gebod – ‘Wees een lamp voor uzelf!’ – en vervulde Hui-ming met licht. Hij boog eerbiedig en verklaarde dat hij vanaf dat moment Hui-nengs toegewijde leerling zou zijn.

Hui-neng vervolgde zijn reis om zijn leer te verspreiden en kwam uiteindelijk in Kanton aan. Daar stuitte hij op een klooster waarvan de abt een toespraak hield over het Mahāparinirvāṇa Sūtra. Geboeid bleef hij luisteren en deelde zijn gedachten over het onderwerp. De dharmameester was onder de indruk, zag in hem een opvolger in de dharma, en nodigde hem uit zich bij hen aan te sluiten en in hun orde te worden ingewijd. Dat deed Hui-neng, want hij was nog niet officieel boeddhist geworden.

Daar, en waar hij later ook reisde, inspireerden zijn bescheidenheid, opgewektheid en inzicht iedereen die naar hem luisterde of zijn geschriften las. Een van zijn vaak terugkerende thema’s was dat verlichten een naar binnen ‘keren’ is, een zich bewust worden van de boeddha-natuur, en hij benadrukte dat daarvoor noch formele meditatie noch filosofische discussie nodig is, maar alleen dat men vriendelijk en behulpzaam voor alle levende wezens moet zijn. Deze ‘boeddha-natuur’ komt overeen met het theosofische ātma-buddhische bewustzijn dat, wanneer ons hart en denken zich voor het licht ervan opent, de dingen laat zien zoals ze zijn. Dit is een spiritueel transformerende ervaring, te vergelijken met waar christenen en hindoes naar verwijzen als ‘opnieuw geboren worden’ of een ‘tweemaal ge­borene’ worden.

De leer van Hui-neng volgde een andere methode om de verlichting te bereiken dan die van Shen-hsiu. Beiden legden de nadruk op de leringen van de mahāyānaschool. Maar Shen-hsiu pleitte voor een proces van geleidelijke verlichting die kan worden bereikt door formele meditatie, rituelen, studie van de geschriften en het in praktijk brengen van de leringen ervan, terwijl Hui-neng, hoewel hij de waarde van discipline en volgehouden inspanning onderkende, beweerde dat verlichting spontaan komt wanneer we ons openstellen voor onze ingeboren en onsterfelijke boeddha-natuur.

Toen hem werd gevraagd: ‘Wat is de beste manier om bevrijding te bereiken?’ verklaarde Hui-neng dat het bereiken van samādhi niet afhankelijk is van een houding met gekruiste benen of welke houding dan ook, en ook niet van een leraar of van rituelen – die slechts hulpmiddelen zijn voor misleide mensen. In werkelijkheid, zo verklaarde hij, is er niet zoiets als het bereiken van de verlichting:

Vanuit het gezichtspunt van gewone mensen zijn verlichting en onwetendheid twee afzonderlijke dingen. Wijze mensen die diep zijn doorgedrongen in de geest-essentie, weten dat beide dezelfde aard hebben. Deze gelijkheid van aard, dat wil zeggen, deze non-dualiteit van de natuur, is wat ‘ware aard’ wordt genoemd; ze neemt toe noch af; ze blijft onverstoord in een vervelende situatie en is kalm in samādhi. Ze is noch eeuwig, noch niet-eeuwig . . . ze gaat bestaan en niet-bestaan te boven . . .

Hij werkte zijn denkbeelden op zo’n heldere en scherpzinnige manier uit dat ze niet alleen aan velen de verlichting hebben gebracht, maar ook een grote invloed hebben gehad op de Chinese cultuur. Hui-neng en zijn volgelingen zijn er namelijk in geslaagd om een stelsel dat in essentie nog Indiaas was aan te passen aan de Chinese aard door nadruk te leggen op de praktijk en er elementen uit Chinese tradities, vooral het taoïsme, in op te nemen. Volgens de Chinese historicus Huai-chin Nan overstijgt deze invloed alle verschillen die er oorspronkelijk tussen de noordelijke en zuidelijke scholen bestonden.

Kort voor zijn dood riep Hui-neng zijn leerlingen bijeen en vertelde hun dat hij zich niet lang meer onder hen zou bevinden, en voegde daaraan toe:

Doe allemaal je best, waar de omstandigheden je ook heenleiden.
Met hen die ervoor openstaan
Kun je over boeddhisme discussiëren.
Wat betreft mensen die een ander standpunt hebben dan wij,
Treed ze beleefd tegemoet en probeer ze gelukkig te maken.
Disputen zijn onze school vreemd,
Ze zijn onverenigbaar met de geest ervan.

Diepbedroefd over zijn naderende dood, vroeg een van hen of hij een opvolger had gekozen. De patriarch verklaarde dat hij van al zijn leerlingen verwachtte dat ze hem zouden opvolgen in het overdragen van de dharma aan anderen. Later, nadat hij van ieder op zijn beurt afscheid had genomen en hen eraan herinnerde ernaar te streven één te worden met hun eigen boeddha-natuur, verliet zijn ziel zijn lichaam.

Na verloop van tijd werd zijn lichaam gebalsemd en in een stoepa geplaatst, en op keizerlijk bevel werden stèles opgericht ter nagedachtenis aan zijn leven. De belangrijkste punten die erop werden genoemd waren: de patriarch verkreeg het ambtsgewaad door overdracht toen hij 24 was, hij werd gewijd toen hij 39 was, en stierf op 76-jarige leeftijd. Gedurende 37 jaar predikte hij voor het welzijn van alle levende wezens; 43 van zijn leerlingen erfden de dharma, terwijl het aantal mensen dat tot op zekere hoogte verlichting had bereikt te groot was om te tellen. Het ambtsgewaad dat sinds de Eerste Patriarch was doorgegeven, werd, evenals andere heilige voorwerpen, in het Po-lam-klooster geplaatst en zorgvuldig bewaard. Zijn leringen werden gepubliceerd en verspreid, en worden ook tegenwoordig gewaardeerd door zowel geleerden als ongeschoolden, door rijk en arm. Aldus is het leven van een verlichte ziel opgetekend die enige tijd in een heel bescheiden verblijf was gehuisvest.

Bronnen

Boeddhisme

Artikelen van Eloise Hart

---